Η Δημοτική Ενότητα Νότιας Ρόδου είναι η μεγαλύτερη σε έκταση του νησιού της Ρόδου. Έχει έκταση 379 τετρ. Χλμ. Με πληθυσμό 4.315 κατοίκων, η Νότια Ρόδος αντιπροσωπεύει το 3,7% του συνολικού πληθυσμού του νησιού. Η πυκνότητα πληθυσμού είναι ιδιαίτερα χαμηλή (11,4 κατοίκους ανά τετρ. χλμ, σε σχέση με 83,7 σύνολο του νησιού της Ρόδου). Παραδόξως αυτό αποτελεί και ένα από τα σημαντικότερα τουριστικά πλεονεκτήματα της περιοχής σε σύγκριση με άλλους Ευρωπαϊκούς προορισμούς. Το ποσοστό απασχόλησης στο σύνολο του οικονομικά ενεργού πληθυσμού ανέρχεται σε 90,4%, σε σχέση με 80,7% για τη νήσο Ρόδο., που αντιπροσωπεύει το 27% της συνολικής έκτασης του νησιού. Συνεπώς ένα από τα συγκριτικά του πλεονεκτήματα είναι ότι διαθέτει μεγάλο απόθεμα διαθέσιμης γης προς αξιοποίηση, και ειδικότερα δημόσιας γης η οποία είναι διαθέσιμη για την ανάπτυξη της περιοχής, μέσα από αξιόπιστες προτάσεις επενδυτών

Η ιστορία αρχίζει από την εποχή όπου ο μύθος μπερδεύεται με τη πραγματικότητα. Όταν οι θεοί μοίραζαν τον κόσμο, ο Ήλιος έλειπε στο καθημερινό του ταξίδι. Τότε – όπως ψάλλει ο Πίνδαρος – ο Δίας έδωσε όρκο, πως άμα φανεί η νέα χώρα από τα βάθη του πόντου, θα είναι κλήρος του Ήλιου. Ξεπρόβαλε τότε από την άλμη της θάλασσας το όμορφο νησί, απλώνοντας τα στέρνα του στους ζωοδότες ανέμους και στη διαυγέστερη ατμόσφαιρα της υφηλίου και το ‘δωσαν στο θεό που στέλνει τις ακτίνες του στο κόσμο οδηγώντας τα φτερωτά άλογα. Ο μύθος είναι χαριτωμένος σαν φαντασία του λαού, αλλά και τα θαλάσσια απολιθώματα στα βουνά, μαρτυρούν τη διαμόρφωση των πετρωμάτων τους σε πανάρχαιους βυθούς.

Πρώτοι κάτοικοι θεωρούνται οι Τελχίνες που ήταν στη καταγωγή Κάρες και Φοίνικες, απ’ όπου το νησί ονομάστηκε και Τελχινίς. Μια παράξενη φυλή προικισμένη με μαγικές ικανότητες. Κατασκεύασαν την «άρπα», το τρομερό δρεπανοτό ξίφος του Κρόνου και την τρίαινα του Ποσειδώνα. Μπορούσαν δε, να προκαλούν βροχή όποτε αυτοί ήθελαν. Στο ναό της Λινδίας Αθηνάς σύμφωνα με το «χρονικό της Λίνδου», υπήρχε ένα αφιέρωμα από τους Τελχίνες «κουρσός» που κανένας δεν ήξερε από τι ήταν καμωμένος. Ακολούθησαν Μινωίτες από την Μινωική Κρήτη, μετά από τη καταστροφή του Μινωικού πολιτισμού από την έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας. Αργότερα έφθασαν οι Ηλιάδες, γιοι του Ήλιου απ’ όπου το νησί ονομάστηκε και Ηλιούσα, και της νύμφης Ρόδου απ’ όπου το νησί πήρε το σημερινό του όνομα. Οι Ηλιάδες λέγεται ότι ήταν αστρολόγοι.

Γύρω στα 1200 π.χ. έφθασαν στο νησί οι Δωριείς. Το 1100 π.χ. διαμορφώθηκαν οι τρεις πόλεις κράτη, η Ιαλυσός, η Κάμειρος και η Λίνδος, που η κάθε μια είχε δική της ανεξάρτητη πολιτική. Η περιοχή του Δήμου Νότιας Ρόδου ανήκε στο κράτος της Λίνδου και η ιστορία της περιοχής σχετίζεται με τη ιστορία της. Στην περιοχή υπήρχαν οι εξής αρχαίοι Δήμοι:

Πρόκειται για έναν από τους σημαντικότερους πρώιμους οικισμούς με οργανωμένο αρχιτεκτονικό σχέδιο που έχουν εντοπιστεί στον ελλαδικό χώρο, είναι ο μοναδικός αρχαϊκός οικισμός στη Ρόδο και ένας από τους ελάχιστους στον αιγαιακό χώρο. Ιδρύθηκε το δεύτερο μισό του 7ου αιώνα π.χ. γύρω στα 625 π.χ. και η διάρκεια του ήταν βραχεία. Κτισμένος στη θάλασσα, σε μια ιδιαίτερα προνομιακή θέση, αποτελούσε το τελευταίο λιμάνι αιγιακού χώρου πριν από το ανοιχτό πέλαγος της ανατολικής Μεσογείου, και οπωσδήποτε το σταθμό για τα πλοία από Λίνδο προς Αίγυπτο. Κατά την ανασκαφεί του οικισμού που πραγματοποιήθηκε στις αρχές του περασμένου αιώνα (1907-1908) από τον Karl F Kinch, μέλους της Δανικής Αρχαιολογικής αποστολής, ανακαλύφθηκαν οχυρωματικός περίβολος με πύλη και ορθογώνιο πύργο, δύο σειρές παρατακτικά χτισμένων οικιών, αγορά, ιερά και το νεκροταφείο με σημαντικά κινητά ευρήματα.

Στη κεραμική στη περιοχή της νότιας Ρόδου ξεχωρίζουν τα αγγεία «ρυθμού Βρουλλιάς». Πρόκειται για αγγεία που η φήμη τους ήταν γνωστή όχι μόνο στην Ελλάδα, αλλά και σ’ όλη την Μεσόγειο. Τα περισσότερα όμως ευρήματα, όσα τοποθετήθηκαν στην ακρόπολη της Λίνδου, χάθηκαν στον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο. Σπουδαίο αγγείο «ρυθμού Βρουλλιάς» θεωρείται ο «σκύφος Βρουλλιάς».

Το 490-491 π.χ. όταν οι Πέρσες έκαναν τις εκστρατείες στην Ελλάδα, ο Δαρείος έστειλε το στρατηγό Δάτι στη Ρόδο ζητώντας «Γη και Ύδωρ». Οι κάτοικοι κλείστηκαν στα φρούριά τους. Η Λίνδος ήταν υποχρεωμένη να παραδοθεί από έλλειψη νερού. Τότε η θεά Αθηνά που προστάτευε τη πόλη της, παρουσιάστηκε στο όνειρο ενός άρχοντα και του είπε ότι, παρακάλεσε το πατέρα της Δία να τους στείλει νερό και να μη στεναχωριούνται. Αφού μέτρησαν το νερό και είδαν ότι θα έφθανε για πέντε μέρες, ειδοποίησαν το Δάτι ότι, εάν η θεά τους δε τους στείλει νερό σε πέντε μέρες θα παραδοθούν. Ο Δάτις γέλασε με τη πρόταση, αλλά όταν την άλλη μέρα έβρεξε αρκετά, ώστε να γεμίσουν οι στέρνες των πολιορκούμενων, έλυσε τη πολιορκία προσφέροντας στη θεά πλούσια δώρα. Αυτά λέει το χρονικό της Λίνδου.

Το 407 π.Χ. ιδρύθηκε η πόλη της Ρόδου, θεμελιώθηκε στο βορειότερο άκρο του νησιού και θεωρήθηκε μια από ωραιότερες και πιο οργανωμένες πόλεις του κόσμου. Καταργήθηκε το σύστημα των τριών πόλεων και από τότε η ιστορία του νησιού σχετίζεται με την ιστορία της πόλης.

Η Ρόδος με τη μεγάλη οικονομική επάρκεια και τη πολιτιστική άνοδο, ήταν φυσικό όπως στα γράμματα έτσι και στη τέχνη, να φτάσει σε μεγάλη ακμή. Η Ρόδος δωρικό κέντρο μέσα σε ιωνικό περιβάλλον, δημιουργεί το δικό της τύπο, ξεφεύγοντας από τη προελληνική τέχνη των Τελχίνων. Χαρακτηριστικό των Ροδίτικων έργων είναι η έντονη κίνηση. Σύμφωνα με το ύμνο του Πινδάρου οι Ροδίτες κάνουν έργα που «ζωντανά και σα να βαδίζουν μοιάζουν».

Το 332 π.Χ. Ο Μέγας Αλέξανδρος εγκαθιστά μακεδονικές φρουρές στο νησί και στέλνει πολλά τάματα στο ναό της Λινδίας Αθηνάς.
Το 305 π.Χ. ο Δημήτριος ο Πολιορκητής πολιορκεί την πόλη της Ρόδου, κάνοντας επιδρομές στους δήμους και οικισμούς του νησιού. Τελικά φεύγει νικημένος και από τα λάφυρα το 293 π.Χ. ορθώνεται ο Κολοσσός της Ρόδου, ένα χάλκινο άγαλμα ύψους 31 μέτρων του πολιούχου της θεού Ήλιου.
Το 227 π.Χ. πέφτει και συντρίβεται από σεισμό. Οι ροδίτες δεν τον ξανάστησαν φοβούμενοι κάποιο φοβερό χρησμό.

Το 164 π.Χ. Ροδίτες και Ρωμαίοι συνάπτουν συμμαχία ώστε να έχουν κοινούς φίλους και εχθρούς.
Το 42 π.Χ. οι Ροδίτες αρνήθηκαν να βοηθήσουν τον Ρωμαίο στρατηγό Κάσσιο, εναντίων των εχθρών του. Ο Κάσσιος οργισμένος κατέλαβε την Ρόδο και λεηλάτησε την πόλη, δήμους και οικισμούς του νησιού. Μετάφερε στη Ρώμη πάνω από 3.000 έργα τέχνης.
Η εποχή αλλάζει και το άστρο της Βηθλεέμ εμφανίζεται στον ορίζοντα.
Η παράδοση λέει ότι το 58 μ.Χ. ο Απόστολος Παύλος δίδαξε στη Λίνδο. Η Ρόδος ως εμπορικό κέντρο μεταξύ Ανατολής και Δύσης, δέχτηκε γρήγορα τις νέες ιδέες του Χριστιανισμού.

Η μεταφορά της πρωτεύουσας από τη Ρώμη στη Κωνσταντινούπολη το 330 μ.Χ., αύξησε τη στρατηγική και εμπορική σημασία της Ρόδου. Βρέθηκε πάνω στο θαλάσσιο δρόμο που συνδέει την Κωνσταντινούπολη με τις πλούσιες επαρχίες της αυτοκρατορίας, την Αίγυπτο, τη Συρία και την Παλαιστίνη.

Τα πρώτα Χριστιανικά χρόνια, οι Ροδίτες για να λατρέψουν το Θεό και να τιμήσουν την νέα θρησκεία, χτίζουν μεγάλες βασιλικές στην πόλη και στην ύπαιθρο και τις κοσμούν με τοιχογραφίες, ψηφιδωτά και πολύχρωμα μάρμαρα. Στην περιοχή του Δήμου Νότιας Ρόδου κτίστηκαν αυτή την εποχή αξιόλογες εκκλησίες, οι οποίες άλλες είναι ερειπωμένες από τις επιδρομές που έγιναν τα επόμενα χρόνια και σε άλλες έχουν κτιστεί με τα ίδια υλικά, μεταγενέστεροι ναοί και μοναστήρια. Βλέπουμε ότι την εποχή αυτή οι κάτοικοι της Νότιας Ρόδου, είχαν τις γνώσεις και την οικονομική δύναμη ώστε να κτίζουν μεγάλες Βασιλικές.

Από το 620 μ.Χ. έως το 1097 μ.Χ., η Ρόδος δέχεται επιδρομές από Πέρσες, Άραβες Σαρακηνούς και Τούρκους Σελτζούκους που λεηλατούν το νησί. Η πόλη της Ρόδου συρρικνώνεται αλλά δεν παύει να ζει. Γίνεται σημαντικό οχυρό της Αυτοκρατορίας απ’ όπου εξορμούν οι Βυζαντινοί στόλοι. Οι Δήμοι και οικισμοί της περιοχής του Δήμου Νότιας Ρόδου καθώς και ολόκληρου του νησιού, ερημώνονται και ο πληθυσμός που απέμεινε μεταφέρεται στα ορεινά. Έτσι νέα χωριά εμφανίζονται.

Από το 1097 μ.Χ. οι Σταυροφόροι εξορμούν προς την Ανατολή και προσεγγίζουν το λιμάνι της Ρόδου, πλοία απ’ όλη την Ευρώπη. Η οικονομία του νησιού αναζωπυρώνεται.

Το 1225 μ.Χ. όταν η Κωνσταντινούπολη καταλαμβάνεται από τους Φράγκους, η Ρόδος πολιτεύεται ανεξάρτητα με τον Λέων Γαβαλά (Καίσαρα της Ρόδου).

Από το 1250 έως το 1309 μ.Χ. η Ρόδος ανήκε ονομαστικά στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, αλλά στη πραγματικότητα την κυβερνούσαν διάφοροι αυθέντες που ήταν Έλληνες, Ενετοί και Γενοβέζοι. Κάποιοι απ’ αυτούς ήταν πειρατές που τους δόθηκε η Ρόδος ως τιμάριο για τους αγώνες τους στο πλευρό της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Ακόμα και Τούρκοι είχαν εγκατασταθεί στην ύπαιθρο. Όλοι αυτοί οι αυθέντες, αναγνώριζαν την επικυριαρχία του αυτοκράτορα ή ενεργούσαν σαν ανεξάρτητοι άρχοντες, ανάλογα με τις περιστάσεις.

Την εποχή αυτή χτίζονται σημαντικά μνημεία και εκκλησίες όπως ο «Άγιος Γεώργιος ο Βάρδας» το 1290 μ.Χ., η Εκκλησία «Κοίμηση της Θεοτόκου» στο χωριό Ασκληπιείο, κτισμένη τον 11ο αιώνα με προσθήκη δύο νέα κλίτη στα Ιπποτικά χρόνια (13ο αιώνα) και στη Μεσαναγρό η εκκλησία «Κοίμηση της Θεοτόκου» στην πλατεία του χωριού, κτισμένη τον 13ομ.χ. αιώνα, στο μεσαίο κλίτος μεγάλης τρίκλιτης παλαιοχριστιανικής βασιλικής του 6ου μ.Χ. αιώνα (συγκρότημα τριών παλαιοχριστιανικών βασιλικών).

Το 1306 οι Ιππότες του Αγίου Ιωάννου της Ιερουσαλήμ καταλαμβάνουν τη Νότια Ρόδο, καθώς και την υπόλοιπη ύπαιθρο και το 1309 μ.Χ. καταλαμβάνουν τη πόλη. Από τότε οι Ιππότες του Αγίου Ιωάννου της Ιερουσαλήμ εγκαθίστανται στη Ρόδο και ονομάζονται Ιππότες της Ρόδου. Η πολυεθνική σύνθεση του Τάγματος φέρνει τη Ρόδο σε οικονομική, πολιτική και πολιτιστική επαφή με όλη τη δυτική Ευρώπη. Το λιμάνι της μεταβάλλεται σε μια από τις σημαντικότερες πύλες εισαγωγής και εξαγωγής προϊόντων και ιδεών από τη Δύση στην Ανατολή και αντίστροφα. Η πόλη περιβάλλεται από ισχυρή και σοφά οργανωμένη οχύρωση. Το ίδιο και η ύπαιθρος, όπου από τα διατάγματα των Μεγάλων Μαγίστρων των Ιπποτών, απαριθμούνται 19 φρούρια και 16 πύργοι.

Και πύργοι στο Γεννάδι, στο Πρασονήσι και στο «Ερημόκαστρο» που ήταν ανάμεσα στα χωριά Βάτι και Αρνίθα. Στο «Ερημόκαστρο» αρχικά υπήρξε τειχισμένος οικισμός του 6ου μ.Χ. αιώνα, ο οποίος εγκαταλείφθηκε από άγνωστη αιτία και αργότερα οι Ιππότες έκτισαν στη περιοχή πύργο, πιθανός χρησιμοποιώντας τα ανακυκλωμένα δομικά υλικά.

Από τα σημαντικά αυτά φρούρια που προστάτευαν τους κατοίκους της περιοχής μακριά από την ισχυρή πόλη της Ρόδου, σώζεται ερειπωμένο μόνο το φρούριο του Ασκληπιείου, μάρτυρας ενός εναγώνιου, σκληρού και γεμάτου φόβου βίου, ενώ από τα υπόλοιπα σώζονται μόνο τα θεμέλια και τα σχέδιά τους στη Μάλτα.

Επίσης από τα διατάγματα των Μεγάλων Μάγιστρων των Ιπποτών, βλέπουμε ότι τα χωριά του Δήμου Νότιας Ρόδου παρουσιάζονται με τη σημερινή τους μορφή και ονομασία, εκτός από τα χωριά Θα, Γεφάνεια και Έβγαλες που βρίσκονταν ανάμεσα στα χωριά Γεννάδι, Λαχανιά και Μεσαναγρός και δεν υπάρχουν σήμερα παρά μόνο σαν τοπωνύμια.

Στην εκκλησιαστική αρχιτεκτονική την Ιπποτική εποχή, η Νότια Ρόδος ακολουθεί πιστά την Βυζαντινή παράδοση και μόνο μετά την αποχώρηση των Ιπποτών από το νησί, κτίζονται σε όλα τα χωριά εκκλησίες του γνωστού Δωδεκανησιακού τύπου, που μιμούνται τα Γοτθικά σταυροθόλια.

Το 1480 μ.Χ. η πόλη της Ρόδου πολιορκείται από τους Τούρκους, με αρχηγό τον Μεσίχ Πασά Παλαιολόγο (εξωμότη ελληνικής καταγωγής από την οικογένεια των Παλαιολόγων).

Σύμφωνα με το διάταγμα του Μεγάλου Μάγιστρου Orsni, οι κάτοικοι των χωριών κλείνονται από το 1474 στα φρούρια, γιατί οι Τούρκοι άρχισαν από νωρίς τις λεηλασίες για να εκφοβίσουν το λαό και έβγαιναν μόνο για να σπείρουν και να θερίσουν τα σπαρτά. Στη Νότια Ρόδο τα χωριά Κάλαθος, Πυλώνα Λάρδος, Ασκληπιείο και Γεννάδι θα κλείνονταν στο φρούριο της Λίνδου (δεν αναφέρεται το κάστρο του Ασκληπιείου γιατί ή δεν ήταν έτοιμο ή αν υπήρχε παλαιότερο θα ήταν δύσκολο να αντέξει την πολιορκία). Τα χωριά Θα, Γεφάνεια, και Εβγάλες (χωριά που σήμερα δεν υπάρχουν παρά μόνο σαν τοπωνύμια) στο φρούριο της Λαχανιάς. Ο Μεσαναγρός και το Βάτι στο φρούριο της Κατταβιάς. Η Ίστριος, η Προφύλια και η Αρνίθα στο φρούριο της Απολακκιάς.

Σύμφωνα με το δεύτερο διάταγμα του Μεγάλου Μάγιστρου Pierre d ’ Aubusson το 1479 μ.Χ. ακολουθείται άλλη σειρά στα χωριά, ίσως λόγω του ότι πολλά υπέστησαν ζημιές και αλλά ανεγέρθηκαν ή εκσυγχρονίστηκαν. Οι κάτοικοι του χωριού Κατταβιάς θα έπρεπε να πάνε στη Λίνδο, εκτός ολίγων που θα έμεναν να υπερασπιστούν τον τόπο τους (φαίνεται ότι το φρούριο τις Κατταβιάς υπέστη σοβαρές ζημιές). Οι κάτοικοι της Λαχανιάς, Γενναδίου και Βάτι θα αποσύρονταν στην Πυλώνα και στο Ασκληπιείο (εδώ αναφέρεται για πρώτη φορά το φρούριο του Ασκληπιείου). Οι κάτοικοι της Απολακκιάς θα αποσύρονταν στον Μονόλιθο. (φαίνεται ότι και το φρούριο τις Απολακκιάς υπέστη σοβαρές ζημιές). Ο Μεσίχ Πασάς άρχισε την πολιορκία στις 4 Δεκεμβρίου 1479, καίοντας τα χωριά και καταστρέφοντας τα πάντα. Έφυγε νικημένος μετά από σκληρές μάχες στις 27 Ιουλίου 1480. Η Ρόδος νίκησε αλλά με μεγάλες απώλειες κυρίως στην ύπαιθρο και αφού απαλλάχτηκε από μια μεγάλη δοκιμασία, έπρεπε να φροντίσει να επουλώσει τις πληγές του πολέμου και ν’ αντικρούσει το μεγάλο εχθρό που θα συνέχιζε τις πειρατικές ενέργειες του, παρ’ όλο που έχει υπογραφεί η συνθήκη Βαγιατζίτ Β΄ και Τάγματος στα 1481. Ο πειρατικές αυτές ενέργειες έχουν ως στόχο τους κυρίως τα χωριά.

Στις 26 Ιουνίου 1522 αρχίζει η δεύτερη πολιορκία των Τούρκων, την οποία αναλαμβάνει ο ίδιος ο Σουλτάνος ο Σουλεϊμάν «ο Μεγαλοπρεπής» και μετά από σφοδρές μάχες, το Τάγμα των Ιπποτών του Αγίου Ιωάννου της Ρόδου αναγκάζεται να παραδοθεί, απειλούμενο με τη ζωή των κατοίκων, ότι θα γινόταν η σφαγή που έγινε στην Κωνσταντινούπολη και στο Βελιγράδι. Τα φρούρια των χωριών βοήθησαν σημαντικά στον αγώνα. Το τελευταίο οχυρό που παραδόθηκε ήταν το φρούριο της Μονολίθου. Την 1η Ιανουαρίου 1523 (ημέρα πρωτοχρονιάς) ο Σουλεϊμάν ο Μεγαλοπρεπής προσεύχεται στη Καθολική εκκλησία του Sun Jovanni και από τότε γίνεται τζαμί. Την αυγή της 2ης Ιανουαρίου 1523, η ναυαρχίδα «Santa Maria» και τα άλλα Ιπποτικά καράβια, μαζί με 4-5 χιλιάδες Ροδίτες αποχαιρετούν την ηρωική Ρόδο. Τελικά εγκαθίστανται στη Μάλτα και ονομάζονται Ιππότες της Μάλτας. Στη Μάλτα οι Ροδίτες έκτισαν Ορθόδοξη εκκλησία η οποία υπάρχει ως σήμερα. Οι Ιππότες έμειναν στη Ρόδο 213 χρόνια (1309- 1522).

Ο Σουλτάνος ο Σουλεϊμάν «ο Μεγαλοπρεπής», φεύγοντας νικητής από τη Ρόδο, δίνει εντολή να συντηρηθούν τα κατεστραμμένα από τη πολιορκία τείχη της Ρόδου, στη υπάρχουσα τότε μορφή.

Ο 16ος αιώνας φαίνεται ότι είναι μια σκοτεινή περίοδος για ολόκληρο το νησί. Στην πόλη της Ρόδου δεν έχουν αποκαλυφθεί τουλάχιστον μέχρι σήμερα, έστω και δείγματα τέχνης, της πλέον χαρακτηριστικής εκδήλωσης του ανθρώπου. Στα χωριά της Νότιας Ρόδου, το μουσουλμανικό στοιχείο είναι χαμηλό. Υπάρχει μια σχετική αυτοδιοίκηση και οι Τούρκοι αρκούνται στο να εισπράττουν τους φόρους. Λόγω της αυτοδιοίκησης αυτής υπάρχουν και ορισμένα δείγματα τέχνης πού σώζονται μέχρι σήμερα όπως είναι ο Άγιος Γεώργιος στην Προφύλια και οι τοιχογραφίες της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στο Ασκληπιείο.

Τον 17ο και 18ο αιώνα δίδονται οι άδειες από τους Τούρκους και σε όλα τα χωριά του Δήμου Νότιας Ρόδου, κτίζονται εκκλησίες του γνωστού Δωδεκανησιακού τύπου, που μιμούνται τα Γοτθικά σταυροθόλια των Ιπποτών.

Τον 19ο αιώνα φθάνουν στο νησί διάφοροι Ευρωπαίοι περιηγητές οι οποίοι μας περιγράφουν την οικονομική και πολιτιστική εξαθλίωση των κατοίκων. Μεταξύ τους και ο Viktor Guerin που πέρασε απ’ τα χωριά και αρχίζει το βιβλίο του με την αφιέρωση «-Αφιερώνεται-Στις σκιές των σοφών της ελληνοτραφούς Ευρώπης που ήρθαν προσκυνητές, μελέτησαν και ύμνησαν τα κλέη και την οικουμενική διάσταση της Ρόδου». Και τελειώνει γράφοντας «Είθε να έχω συμβάλλει από τη δική μου αδύναμη πλευρά, ώστε να γίνει καλύτερα γνωστό το περίφημο αυτό νησί, που, και ξεπεσμένο από τη δόξα του όπως είναι, αλίμονο! σήμερα, όμως φαίνεται γεμάτο ακόμη από ενδιαφέρον και μνήμες. Κανένα άλλο νησί του Αρχιπελάγους δεν υπήρξε και από τη φύση του πιο ευνοημένο και ταυτόχρονα κατάμεστο από συμβάντα. Κανένα άλλο δεν έχει παίξει στην σκηνή της ιστορίας ένα ρόλο λαμπρότερο».

Μας ενημερώνει για τη ζωή και της ασχολίες των κατοίκων, για την μελισσοκομία την γεωργία την κτηνοτροφία και την αλιεία, όπως επίσης και για το κυνήγι, λαγούς, πέρδικες και τα κοπάδια από τα ελάφια της ποικιλίας «τάμα-τάμα» που συναντά, κυρίως στην περιοχή της Νότιας Ρόδου. Επίσης αναφέρεται στα δάση και στα φυτά. Ιδιαίτερη εντύπωση του κάνει το πεύκο, το οποίο φυτρώνει μεν πολύ εύκολα, αλλά παραμένει αδύνατο και λεπτοκαμωμένο. Δεν μοιάζει με τα χοντρόκορμα πεύκα που συνάντησε στη Κορσική. Αυτό το λεπτοκαμωμένο πεύκο παρατηρείται περσότερο στη Νότια Ρόδο λόγω της λειψυδρίας. Σε αντίθεση με τα Κυπαρίσσια που ανταγωνίζονται τις λεύκες της Γαλλίας. Λυπάται όμως για την αλόγιστη υλοτομία που γίνεται από τους Τούρκους και έτσι όπως λέει το νησί κινδυνεύει να χάσει τον πλούτο του. Μας δίνει επίσης και τις θέσεις διάφορων μνημείων που συνάντησε. Περνώντας από τα χωριά του Δήμου Νότιας Ρόδου, αναφέρει τα αρχαία ερείπια και το Ιπποτικό φρούριο που συναντά στο χωριό Ασκληπιειό, την ωραία πεδιάδα με τους αιωνόβιους ελαιώνες ανάμεσα στους οποίους είναι κτισμένο το χωριό Βάτι. Συναντά τον ωραίο Ιπποτικό πύργο που έστεκε ακόμα στο Γεννάδι, και λέει για την απομονωμένη θέση που βρίσκεται το χωριό Μεσαναγρός και πώς για αρκετά χρόνια είχε αγνοηθεί από τους Τούρκους, ξεφεύγοντας έτσι τη φορολογία. Στη Λαχανιά αναφέρει τα ερείπια δύο κατεστραμμένων χωριών, το μεγαλόπρεπο Ιπποτικό φρούριο, το μοναστήρι της Ζωοδόχου Πηγής και τα ερείπια της αρχαίας πόλης Ιξίας, καθώς και το ωραίο πευκόφυτο δάσος της περιοχής. Στην Κατταβιά μας λέει για το φρούριο που συναντά. Στην Απολακκιά αναφέρει τα ερείπια της Αγίας Αναστασίας στη θέση Ζωναρά που βρέθηκε προσφατα σε ανασκαφή και το ερειπωμένο φρούριο. Περιγράφει στην περίτεχνη διακόσμηση των μαρμάρων της Αγίας Ειρήνης στην Αρνίθα και το δάσος που περιβάλει την Προφύλια το οποίο είναι γεμάτο από ελάφια και αγριοκάτσικα. Τέλος, στο χωριό Ίστριος αναφέρεται στο εκκλησάκι του Άγιου Μερκούριου.

Βρισκόμαστε στην εκπνοή του 19ου αιώνα ένα πρωί του Οκτώβρη του 1894 ο γάλος περιηγητής M.L.Launay, θ’ αφήσει την πόλη της Ρόδου και θα κάνει ένα γύρο στα χωριά. Θα υμνήσει τους αρχαίους και τα ερείπια, θα περιγράψει με κάθε λεπτομέρεια το ροδίτικο σπίτι, τους τοίχους από εκθαμβωτικά λευκό ασβέστη, τη διατροφή, τις συνήθειες των κατοίκων, και θα περιγράψει τη φυσιογνωμία και τη φορεσιά της Ροδίτισσας.

Αποσπασματικά γράφει «Όλα είναι όμορφα με αυστηρές γραμμές ή έχουν μια εκλεκτή νεανική φρεσκάδα αλλά πόσο θα ξαφνιάζονταν εκείνοι που παρουσιάζουν την Ανατολή κομμένη και ραμμένη σε ύφος πανομοιότυπο σαν από μηχάνημα με αταίριαστα ανακατέματα ενδυμασιών, πορτοκαλιές, κόκκινες, πράσινες φιστικί, βιολετιές. Εδώ δεν υπάρχει παρά μόνο λευκό και γκρι, με αντανακλάσεις του μπλε ή του ροζ, σε τόνους λεπτούς σχεδόν ευρωπαϊκούς.

»Ενώ οι ροδίτισσες ποζάρουν με ευχαρίστηση μπροστά μου, είναι ευκαιρία να εξετάσω λιγάκι περισσότερο την ενδυμασία τους, η οποία είναι ίδια για όλες τις γυναίκες στο νησί. Είναι ντυμένες μ’ ένα απλό λευκό πουκάμισο πάνω από το οποίο φοριέται μια φούστα μ’ ένα κορσάζ χωρίς μανίκια, τόσο στενό που μοιάζει μ’ ένα ζευγάρι τιράντες. Αυτή η φούστα, ως επί το πλείστον λευκή επίσης, είναι καμιά φορά μπλε και όταν την ανασηκώνουν για τη δουλειά δημιουργεί ένα μπλε τρίγωνο στη μέση του σώματος. Το πουκάμισο πάντα πάρα πολύ μισάνοικτο αφήνει να φαίνονται χωρίς ψεύτικη ντροπή ο λαιμός και τα φουσκωμένα στήθη (κάνει τόσο ζέστη!) τα πόδια είναι γυμνά ή εγκλωβισμένα σε μεγάλες μπότες από κίτρινο δέρμα.

»Αυτές οι ροδίτισσες είναι εύρωστες, δυνατές στη δουλειά και πολύ σκληραγωγημένες. Το περπάτημα δώδεκα ή δεκατρείς ώρες στο βουνό δεν τις φοβίζει. Όταν δεν σκάβουν ή δεν εργάζονται στα χωράφια, κρατούν ασταμάτητα τη ρόκα τους και γνέθουν το λευκό βαμβάκι της εκλεκτής σοδιάς. Ενώ περπατούν και γνέθουν μεταφέρουν δύο παιδιά ταυτόχρονα: ένα νεογέννητο φασκιωμένο μέσα σ’ ένα μεγάλο σάκο κρεμασμένο πίσω από την πλάτη, ένα άλλο μεγαλύτερο καβάλα πάνω στο λαιμό που με τα δύο χέρια πιάνεται από το κεφάλι τους.

Προς τα τέλη του 19ου αιώνα, αρχίζει και το πρώτο μεταναστευτικό ρεύμα προς την Αμερική και είχε ως κύριο λόγο το χαμηλό βιοτικό επίπεδο.

Το 1912 οι Ιταλοί καταλαμβάνουν τη Ρόδο. Η οικονομική και πολιτισμική ανάπτυξη του νησιού αναζωπυρώνεται , κτίζονται καινούρια δημόσια κτίρια στην πόλη και στην ύπαιθρο.

Από τους Ιταλούς συντηρούνται πολλά αρχαία μνημεία και αναδασώνονται οι κατεστραμμένες από την αλόγιστη υλοτομία των Τούρκων εκτάσεις. Φτιάχνεται το οδικό δίκτυο που συνδέει την ανατολική και την δυτική πλευρά του νησιού από την πόλη της Ρόδου έως τη Κατταβιά, Εκσυγχρονίζεται η γεωργία με μηχανοκαλλιέργεια και λιπάσματα καθώς και με δύο φυτώρια και δημιουργείται Αρχαιολογική Υπηρεσία και κτηματολόγιο. Επίσης από τους Ιταλούς γίνεται και η πρώτη τουριστική προβολή του νησιού. Παρ’ όλα αυτά η οικονομική κατάσταση των χωριών της Νότιας Ρόδου, παραμένει δύσκολη και το μεταναστευτικό ρεύμα συνεχίζεται. Αξιόλογο έργο είναι το βιβλίο του Κώστα Ε. Σκανδαλίδη που παρουσιάζει τη ζωή του Νοτιοροδίτη από το Γεννάδι Μανώλη Σ. Αθανασιάδη και τα προβλήματα των μεταναστών στην Αμερική. Αρχίζει το βιβλίο του γράφοντας «Γεννήθηκα Τούρκος, μεγάλωσα Ιταλός γέρασα Αμερικανός και θα πεθάνω Έλληνας».

Με το τέλος του Α΄ Παγκόσμιου πολέμου και τη διακήρυξη του «Δόγματος των Εθνικοτήτων» και του «δικαιώματος για την αυτοδιάθεση των λαών» στις 7 Απριλίου 1919 ημέρα του Πάσχα, σε όλα τα χωριά της Νότιας Ρόδου και σχεδόν σε όλα τα Δωδεκάνησα, γίνονται διαδηλώσεις, με τις οποίες οι κάτοικοι εκδηλώνουν την επιθυμία για την ένωση με την Ελλάδα.

Με την είδηση «ανακωχής του Μπαντόλιο» στις 8 Σεπτεμβρίου 1943, άρχισε η διαμάχη μεταξύ Ιταλών και Γερμανών. Έγιναν συμπλοκές στα χωριά της Νότιας Ρόδου Αρνίθα, Βάτι και Απολακκιά, καθώς και στο χωριό Κρεμαστή του Δήμου Ιαλυσού. Στο χωριό Βάτι οι κάτοικοι αναφέρουν ότι και οι δύο αντιμαχόμενες πλευρές διέκοψαν τη μάχη, όταν αντιλήφθηκαν ότι ο άμαχος πληθυσμός προσπαθούσε να περάσει το ποτάμι, για να απομακρυνθεί από τον οικισμό που βρισκόταν δίπλα στο ιταλικό στρατόπεδο. Τελικά επικράτησαν οι Γερμανοί και καταδιώκουν τους Ιταλούς στρατιώτες. Οι Έλληνες αισθάνονται οίκτο για τους πρώην κατακτητές και από ανθρωπισμό προσπαθούν να τους σώσουν.

Στις 9 Μαΐου 1945 μετά το τέλος του Β΄ Παγκόσμιου πολέμου οι αγγλικές δυνάμεις με τους άνδρες του Ελληνικού Ιερού Λόχου, αποβιβάζονται στη Ρόδο.

Οι Ιταλοί έμειναν στη Ρόδο 34 χρόνια (1912-1945).

Στις 7 Μαρτίου 1947 τα Δωδεκάνησα ενσωματώνονται με την Ελλάδα. Στο Ελληνικό κράτος η Νότια Ρόδος είναι χωρισμένη σε δέκα κοινότητες που διοικούνται από το κοινοτικό συμβούλιο.

Το βιοτικό επίπεδο της περιοχής παραμένει χαμηλό και αυτό έχει σαν αποτέλεσμα να συνεχίζεται το μεταναστευτικό ρεύμα αυτή τη φορά όχι μόνο προς την Αμερική και την Αυστραλία, αλλά και προς τις Ευρωπαϊκές χώρες, ιδίως προς την Γερμανία που στις δεκαετίες του 1960 και 1970 γνωρίζει μεγάλη βιομηχανική και οικονομική ανάπτυξη.

Στα χωριά αρχίζει να παρουσιάζεται δημογραφικό πρόβλημα και από το 1974 που αρχίζει η μεγάλη τουριστική ανάπτυξη του «βόρειου τριγώνου» του νησιού, τα χωριά της Νότιας Ρόδου σχεδόν εγκαταλείπονται, τα σχολεία μη έχοντας αρκετό αριθμό παιδιών κλείνουν και παραμένει ανοικτό μόνο το σχολείο στο Γεννάδι. Παρ’ όλα αυτά, το υπόλοιπο νησί παρουσιάζει μεγάλη οικονομική ανάπτυξη. Το παλιό Ιταλικό οδικό δίκτυο εκσυγχρονίζεται, διαπλατύνεται και σε πολλά σημεία αντικαθίσταται. Κτίζονται μεγάλες ξενοδοχειακές μονάδες που μπορούν να φιλοξενήσουν τουρίστες απ’ όλο τον κόσμο που έρχονται να γνωρίσουν από κοντά το σμαραγδένιο νησί του Ήλιου, το νησί των Ιπποτών, το νησί με τις γαλάζιες θάλασσες και τις όμορφες παραλίες, τη Ρόδο με τα χίλια πρόσωπα.

Με την ένωση δήμων και κοινοτήτων το 1999, ο νεοσύστατος Δήμος Νότιας Ρόδου κάνει προσπάθειες να δημιουργηθεί στην περιοχή μια νέας μορφής ήπια και οικολογική ανάπτυξη. Η ανάπτυξη αυτή θα πρέπει να σέβεται το περιβάλλον και την παραδοσιακή όψη των χωριών που τόσα χρόνια διατηρήθηκαν, γιατί πως είδαμε, από το τόπο αυτό πέρασαν κατακτητές και ληστές. Τα μονοπάτια της ιστορίας επιφύλασσαν μεγαλοσύνες και συμφορές, πίκρες και εξάρσεις. Μα όλα αυτά ήταν προσωρινά και έτοιμα κάθε στιγμή ν’ αλλάξουν μέσα στο κύλισμα των καιρών. Στο βάθος δύο πράγματα έμειναν απαράλλακτα και αθάνατα. Ο χαρακτήρας του τόπου, όπου η ελιά, η συκιά και η άμπελος δεν έπαψαν ποτέ να αποτελούν στολίδι και δόξα του και η ψυχή των ανθρώπων που δεν έπαψαν να πλάθουν ιστορίες με θεούς και αγίους και ν’ αντιστέκονται στους δύσκολους καιρούς, ακόμα και με όπλα τιποτένια. Όσο κι αν άλλαξαν οι καιροί οι άνθρωποι που κληρονόμησαν αυτό τον τόπο, δε θα πάψουν να υποτάσσονται στη λογική του και στο φυσικό πλαίσιο που σημάδεψε το χαρακτήρα τους.

Ο Δήμος Νότιας Ρόδου αποτελείται από δέκα μικρά χωριά που διατηρούν σε μεγάλο βαθμό μέχρι σήμερα, τη μορφή που οι ιστορικές συνθήκες τα οδήγησαν τα μεσαιωνικά χρόνια. Για το λόγω αυτό, όσοι από τους μεγαλόπρεπους ναούς των προηγουμένων παλαιοχριστιανικών και πρωτοχριστιανικών χρόνων ανακαλύφθηκαν, είναι ερειπωμένοι. Με τα δέκα αυτά χωριουδάκια, συζούν 95 λιτές εκκλησίες και ξωκλήσια που εκφράζουν τη λαϊκή σοφία και τη θρησκευτική πίστη του απλού χωρικού. Ο άνθρωπος αυτού τόπου από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, στη προσπάθειά του να αγγίξει και να αποδώσει το υπερβατικό, δεν έπαψε να το αντιλαμβάνεται σα κάτι οικείο και να πλάθει θρύλους και μύθους με θεούς και αγίους, προκειμένου να προσεγγίσει τη μεγάλη αλήθεια που το κάθε προσκύνημα εκπροσωπεί. Γι αυτόν η απάντηση στα μεγάλα ερωτήματα είναι τόσο απλή που ο σημερινός ορθολογιστής και τεχνοκράτης άνθρωπος δυσκολεύεται να τη συλλάβει.

Με πανηγύρια που διατηρούνται από την παλιά εποχή, με τον Άγιο Ζαχαρία, που πεισμώνει και τσακώνεται με τους κατοίκους του Ασκληπιείου, με την Παναγία σε τοιχογραφία στη Προφύλια να γνέθει μαλλί και να νανουρίζει το Χρηστό στη κούνια σα τη κάθε γυναικά του χωριού, με την Παναγία τη «Γαλατούσα στο Βάτι να προτάσσει το στήθος της για να θηλάσει το Χριστό, με ιεροτελεστίες όπως η πεζοπορία από χωρίο σε χωριό της Παναγίας της Σκιαδενής τις ημέρες του Πάσχα, που η λαϊκή παράδοση τη θέλει να είναι τσακωμένη με τη Παναγία της Προφύλιας, και με μαρμαρωμένα από τη Παναγία πειρατικά καράβια, η Νότια Ρόδος μπορεί να διεκδικεί επάξια το τίτλο του αυτόχθονου θρησκευτικού πολιτισμού.

Κάθε χωριό εκτός από τα εκκλησάκια και τα εξωκλήσια, έχει ανάμεσα στα λευκά σπίτια του και τη κεντρική εκκλησία. Στα εννέα απ’ τα δέκα χωριά του Δήμου Νότιας Ρόδου οι εκκλησίες αυτές κτίστηκαν στα μέσα του 19ου αιώνα και είναι ενός ιδιαίτερου ρυθμού που τον συναντάει κανείς μόνο στα Δωδεκάνησα και στα νοτιοανατολικά παράλια της Μικράς Ασίας. Ο ρυθμός αυτός λέγεται «Βασιλική Δωδεκανησιακού τύπου» και μιμείται τα γοτθικά σταυροθόλια τον ιπποτών. Οι εκκλησίες αυτές έχουν περίτεχνα ξυλόγλυπτα τέμπλα, με αξιόλογες εικόνες της βυζαντινής και μεταβυζαντινής περιόδου. Είναι στο Γεννάδι ο Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος, στη Λαχανιά ο Άγιος Γεώργιος, στον Μεσαναγρό ο Αρχάγγελος Μιχαήλ, στη Κατταβιά η Αγιά Παρασκευή, στην Αρνίθα ο Άγιος Γεώργιος, στη Ίστριο, ο Άγιος Μερκούριος, στη Προφύλια το «Γενέθλιο της Θεοτόκου» και στο Βάτι ο Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος.

Από το ρυθμό αυτό εξαιρείται το χωριό Ασκληπιείο που η εκκλησία του είναι βυζαντινού ρυθμού Σταυροειδούς με Τρούλο και είναι αφιερωμένη στη «Κοίμηση της Θεοτόκου». Κτίστηκε το 1060, και είναι πλαισιωμένη με ιπποτικές προσθήκες με σταυροθόλια του 14ου αιώνα. Αξιόλογες και οι τοιχογραφίες του 17ου αιώνα με τις οποίες είναι διακοσμημένη. Απ’ αυτές ξεχωρίζουν η επιβλητική μορφή του Αρχάγγελου Μιχαήλ στο βόριο κλίτος και οι σκηνές από την «Αποκάλυψη του Ιωάννη» στο νότιο. Γιορτάζει στις 15 Αυγούστου όπου γίνεται και πανηγύρι. Το ελαιοτριβείο στον αυλόγυρο της εκκλησίας έχει μετατραπεί σε θρησκευτικό και λαογραφικό μουσείο.

Εκτός από τις εκκλησίες των χωριών που αναφέραμε συναντάμε και τα εκκλησάκια, και τα εξωκλήσια που είναι διάσπαρτα στην ύπαιθρο.

Ενδεικτικά σας προτείνουμε να επισκεφθείτε κάποια απ’ αυτά και να παραβρεθείτε στα πανηγύρια ή να παρακολουθήσετε τη τέλεση του εσπερινού και της θείας λειτουργίας, τις ημέρες που γιορτάζουν. Καλό όμως θα είναι να βεβαιωθείτε από πριν για την ημερομηνία, η οποία κάποιες φορές μεταφέρεται στο πλησιέστερο Σαββατοκύριακο.

Ο επισκέπτης πριν αρχίσει τη διαδρομή του καλό θα ήταν να γνωρίζει ότι, τα παλαιότερα και συνεπώς τα περισσότερο αρχαιολογικού ενδιαφέροντος εξωκλήσια, είναι νεκροταφεία των χωριών. Αυτό συμβαίνει γιατί, οι παλαιότεροι κάτοικοι των χωριών μη έχοντας την ανάγκη να τα προβάλουν, θεωρούσαν ως λογικό να χρησιμοποιούν το παλιό μοναστήρι για νεκροταφείο και να εκκλησιάζονται στο καινούριο.

Το Ασκληπιείο είναι το πρώτο χωριό που συναντάμε ξεκινώντας από την ανατολική πλευρά του Δήμου Νότιας Ρόδου. Στ’ ανατολικά του χωριού, στη παραλία Κιοτάρι, βρίσκεται το εκκλησάκι της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος του 15ου αιώνα, με πολλά αρχιτεκτονικά μέλη και περίτεχνα μαρμάρινα κιονόκρανα αρχαιότερου ναού. Γιορτάζει 5 και 6 Αυγούστου όπου γίνεται και πανηγύρι.

Στη διαδρομή από Κιοτάρι προς Ασκληπιείο συναντάμε δύο μεταβυζαντινά εξωκλήσια αξιόλογου αρχαιολογικού ενδιαφέροντος, τον Άγιο Γεώργιο στα «Λαμπρά» και τον Άγιο Νεκτάριο. Αν ακολουθήσουμε ένα χωματόδρομο προς τα βορειοδυτικά του χωριού Ασκληπιείου συναντάμε άλλα δύο εκκλησάκια, τον Άγιο Ζαχαρία και τον Άγιο Γεώργιο στο «Κουναρά». Συνεχίζοντας τη διαδρομή μέσα σε ένα ωραίο δάσος από κωνοφόρα, συναντάμε το εκκλησάκι της «Ζωοδόχου Πηγής» ή «Αροσαλή» του 19ου αιώνα, όπου τη Παρασκευή μετά το Πάσχα, και κατά τη διάρκεια της ημέρας γίνεται πανηγύρι. Το πανηγύρι αυτό γίνετε μέσα στα πλαίσια της πεζοπορίας που γίνεται κάθε χρόνο κατά τη διάρκεια της Μεγαλοβδόμαδας και της εβδομάδας μετά το Πάσχα, για τη μεταφορά από χωριό σε χωριό της εικόνας της «Παναγίας Σκιαδενής».

Στους λάτρες της φύσης, θα προτείναμε να συνεχίσουν τη διαδρομή τους μέσα από μια πλούσια πανίδα και χλωρίδα και περνώντας από τον Άγιο Φανούριο θα φθάσουν στη μονή Μονή «Θάρρι» που ανήκει στα γεωγραφικά όρια του χωριού Λάερμα του όμορου Δήμου Λινδίων. Η μονή «Θάρρι» είναι ένας τόπος με αξιόλογη ιστορία και θρύλους, από την αρχαία Ρόδο ως Ναός του Απόλλωνα, μέχρι το σημερινό Ναό του Αρχάγγελου Μιχαήλ.

Στο δεύτερο χωριό που συναντάμε ακολουθώντας τη κεντρική οδό, είναι το Γεννάδι που είναι και το κέντρο του Δήμου Νότιας Ρόδου. Στη βορειοανατολική πλευρά του χωριού βρίσκεται η βυζαντινή βασιλική της Αγίας Αναστασίας της Ρωμαίας, κτισμένη το 12ο αιώνα με αρχαιότερα μαρμάρινα μέλη από το παλαιότερο ναό της Αναστάσεως. Διακοσμημένη με αξιόλογες βυζαντινές αγιογραφίες, από τις οποίες ξεχωρίζουν οι σκηνές από το μαρτύριο της Αγίας στο βόριο και στο νότιο τοίχο της εκκλησιάς και οι σκηνές από την Αποκάλυψη του Ιωάννη στα Δυτικά. Σήμερα στο προαύλιο της εκκλησίας φιλοξενείται και το νεκροταφείο του χωριού. Συνεχίζοντας τη διαδρομή μας προς βορειοδυτικά, συναντάμε το εξωκλήσι Αγίου. Σάββα του «Ηγιασμένου» που γιορτάζει και γίνεται πανηγύρι πρώτο Σάββατο μετά τις 15 Αυγούστου. Στα νοτιοανατολικά του χωριού, πάνω στον κεντρικό οδικό άξονα, κοντά σε μια ήσυχη και ανεκμετάλλευτη παραλία και κάτω από τον ίσκιο των δέντρων της αυλής του, βρίσκεται το εξωκλήσι του Αγίου «Γεωργίου του «Θα». Στην αυλή του, τη Δευτέρα του Πάσχα και κατά τη διάρκεια της ημέρας γίνεται πανηγύρι. Απέναντι από το Άγιο Γεώργιο τον «Θα» στο εσωτερικό του νησιού μέσα σε ένα κάμπο κοντά στη λιμνοδεξαμενή του «Σκολωνήτη», βρίσκεται ο Άγιος Γεώργιος ο «Σκολωνήτης». Ένα αξιόλογο και από φυσικού κάλους και αρχαιολογικής πλευράς εξωκλήσι του 18ου αιώνα. Κάθε χρόνο τη 1η Μαΐου, οι κάτοικοι του Γενναδίου και της γύρω περιοχής συγκεντρώνονται στον Άγιο Γεώργιο το «Σκολωνήτη», για να γιορτάσουν την «εργατική Πρωτομαγιά» και τον ερχομό της Άνοιξης

Συνεχίζοντας στο κεντρικό οδικό άξονα και εξακολουθώντας να έχουμε καθ’ όλη τη διάρκεια της διαδρομής μας στα αριστερά τη θάλασσα και στα δεξιά την ενδοχώρα, φθάνουμε σε μια ωραία παραλία του Χωριού Λαχανιά που λέγεται Πλημμύρι. Εκεί βρίσκετε το εξωκλήσι της Ζωοδόχου Πηγής που είναι κτισμένο πάνω σε αρχαίο ναό, απ’ τον οποίο σώζονται πολλά αρχιτεκτονικά μέλη και μαρμάρινα κιονόκρανα.

Φεύγοντας απ’ τη παραλιακή ζώνη και κατευθυνόμενοι προς δυτικά και προς την ενδοχώρα, στην είσοδο της Λαχανιάς συναντάμε το εκκλησάκι της Αγίας Ειρήνης του 16ου αιώνα, σήμερα νεκροταφείο του χωριού. Γιορτάζει στις 5 Μαΐου και γίνετε πανηγύρι το βράδυ της παραμονής .στη πλατεία του χωριού.

Συνεχίζοντας τη πορεία μας στο εσωτερικό του νησιού και προς τα δυτικά, μέσα σ’ ένα δάσος από κωνοφόρα, συναντάμε το εξωκλήσι του Αγίου Θωμά που είναι ένα βυζαντινό εκκλησάκι του 14ου αιώνα, κτισμένο πάνω σε παλαιότερο παλαιοχριστιανικό. Από εκεί ακολουθώντας μια διαρκώς ανηφορική πορεία, σε υψόμετρο 400 μέτρων συναντάμε το χωριό Μεσαναγρός. Στη πλατεία του χωριού, είναι κτισμένη η εκκλησία «Κοίμησης της Θεοτόκου» τον 13οαιώνα, στο μεσαίο κλίτος μεγάλης τρίκλιτης παλαιοχριστιανικής βασιλικής του 6ου αιώνα, μίας από το συγκρότημα των τριών παλαιοχριστιανικών βασιλικών. Τα ερείπια των μεγάλων αυτών παλαιοχριστιανικών, τα ψηφιδωτά και οι μαρμάρινοι κίονες στον αρχαιολογικά διαμορφωμένο χώρο στο περίβολο της εκκλησίας, μαρτυρούν την εποχή των πειρατειών. Επίσης μαρτυρούν και τη συγκέντρωση ενός μεγάλου πληθυσμού και την ύπαρξη μια πόλης, σ’ αυτό το απομακρυσμένο μέρος, από τις τότε απειλές της θάλασσας.

Από τον Μεσαναγρό κατευθυνόμαστε προς το Χωριό Κατταβιά, παίρνοντας το δρόμο της επιστροφής. Αν όμως ακολουθήσουμε ένα χωματόδρομο, μέσα σε μια διαδρομή οικολογικού ενδιαφέροντος, συναντάμε και μερικά εξωκλήσια αξιόλογου αρχαιολογικού ενδιαφέροντος και φυσικού κάλλους. Τα εξωκλήσια αυτά είναι, η Αγία Ειρήνη χρυσοβαλάντου, ο Άγιος Νεκτάριος, ο Άγιος Δημήτριος, ο Προφήτης Ηλίας (Μεσαναγρου), η Αγία Παρασκευή, ο Άγιος Νικόλαος, ο Προφήτης Ηλίας (Κατταβιάς), ο Άγιος Μηνάς και στη είσοδο της Κατταβιάς, συναντάμε τον Άγιο Σταμάτη. Στη Κατταβιά, συναντάμε και ένα από τα πιο αξιόλογα θρησκευτικά μνημεία του 10ου αιώνα, με πλούσια αγιογράφηση και πολλά μαρμάρινα μέλη αρχαιότερου κτίσματος. Αυτό είναι η εκκλησία της Παναγιάς «Καθολικής» που είναι και νεκροταφείο του χωριού. Γιορτάζει στις 15 Αυγούστου, όπου γίνεται και πανηγύρι τη παραμονή το βράδυ. Τριήμερο πανηγύρι γίνεται στη Κατταβιά και στις 25, 26 και 27 Ιουλίου, κατά τη γιορτή της Αγίας Παρασκευής, στη οποία είναι αφιερωμένη η εκκλησία του χωριού και του Αγίου Παντελεήμονα. Ο Άγιος Παντελεήμονας που βρίσκεται στο δρόμο που ενώνει τη Κατταβιά με την κεντρική οδό. Πάνω στη κεντρική οδό συναντάμε και το κτιριακό συγκρότημα της Καθολικής εκκλησίας του Αγίου Μάρκου. Ακριβός απέναντι από τον Άγιο Μάρκο, κάτω από τον ίσκιο των τόξων που σχηματίζουν δύο σειρές από κυπαρίσσια, υπάρχει ένα δρομάκι που οδηγεί στο εξωκλήσι του Αγίου Γεωργίου του 17ου αιώνα. Η καμπάνα του εξωκλησιού που είναι μια παλιά οβίδα του Β΄ Παγκοσμίου πολέμου, εύχονται οι κάτοικοι να σηματοδοτεί και τη τελευταία κατοχή του νησιού. Ο χωματόδρομος αυτός καταλήγει σε δύο ανεκμετάλλευτες, ήσυχες και αμμουδερές παραλίες, τον «Αϊ Γιώργη» και το «Μαύρο Κάβο».

Επιστρέφουμε στη κεντρική οδό και κατευθυνόμαστε στη δυτική παραλία του νησιού, διασχίζοντας το παραθαλάσσιο δρόμο. Στ’ αριστερά μας «αρμενίζει» το «Μαρμαρωμένο Καράβι» της Παναγιάς της Σκιαδενής, ένα νησάκι που κάποτε ήταν πειρατικό καράβι και η Παναγία το πέτρωσε. Απέναντι, μέσα στο βουνό, βλέπουμε το μοναστήρι της Παναγίας, το σημαντικότερο προσκύνημα στη Νότια Ρόδο. Όπως μαρτυρούν μαρμάρινα αρχιτεκτονικά μέλη, ήταν λατρευτικός τόπος από την αρχαιότητα, ως ναός της θεάς Άρτεμης. Σήμερα υπάρχει ένας βυζαντινός ναΐσκος που χρησιμοποιείται ως ιερό βήμα, με προσθήκη κυρίως ναού Δωδεκανησιακού τύπου. Ή μονή είναι αφιερωμένη στο «Γενέθλιο της Θεοτόκου». Αξιόλογη και η ασημοεπένδυτη εικόνα της Παναγίας του 19ου αιώνα με το βασανισμένο πρόσωπο, τα εκφραστικά μάτια και το σημάδι από τον άπιστο στη δεξιά παρειά. Η εικόνα αυτή λιανεύεται με πεζοπορία από χωριό σε χωριό, κατά τη διάρκεια της Μεγαλοβδόμαδας και της εβδομάδας μετά το Πάσχα. Γιορτάσει στις 8 Σεπτεμβρίου με αρχιερατική λειτουργία. Το πανηγύρι γίνετε τη παραμονή το βράδυ.
Συνεχίζοντας τη πορεία στη παραλιακή οδό συναντάμε το χωριό Απολακκιά. Στη πλατεία του χωριού, στις 16 Ιουλίου παραμονή της Αγίας Μαρίνας γίνεται πανηγύρι. Στην Αγία Μαρίνα είναι αφιερωμένη η εκκλησία του χωριού που φέρει περίτεχνα μαρμάρινα κιονόκρανα, μεταφερμένα από την ερειπωμένη παλαιοχριστιανική βασιλική της Αγίας Ειρήνης. Από την Απολακκια, κατευθυνόμενοι βορειοδυτικά προς το χωριό Μονόλιθος και κοντά στα σύνορα του Δήμου Νότιας Ρόδου με τον όμορα Δήμο Ατταβύρου, συναντάμε το ξωκλήσι του Αγίου Γεώργιου του «Κάλαμου». Στο προαύλιο του γίνεται πανηγύρι, τη παραμονή της Πεντηκοστής το βράδυ. Από εκεί μπορούμε να απολαύσουμε τη πανοραμική θέα προς τον Όρμο της Απολακκιάς που απλώνεται ολόκληρος μπροστά μας και καταλαμβάνει όλη τη δυτική παραλία του Δήμου Νότιας Ρόδου, από το «Πάνο Γιαλό» μέχρι τους «Φούρνους». Η περιοχή είναι προστατευμένη από το ευρωπαϊκό πρόγραμμα «Natura 2000». Από το προαύλιο απολαμβάνει κανείς ένα ειδυλλιακό τοπίο, ιδιαίτερα τις ώρες του δειλινού, με ήλιο να σβήνει μέσα στα τρικυμισμένα νερά του Καρπάθιου Πελάγου.

Από το Άγιο Γεώργιο τον «Κάλαμο» κατευθυνόμαστε ανατολικά προς τον Άγιο Γεώργιο το «Βάρδα» που είναι ένα αξιόλογο από αρχαιολογικής πλευράς εξωκλήσι, κτισμένο το 1290 με βυζαντινή αγιογράφηση. Ο επισκέπτης μπορεί να παρατηρήσει τις μορφές των Αγίων, με εμφανή τις σημαδεμένες κόχες των ματιών τους. Τα σημάδια αυτά προέρχονται από τους αλλόθρησκους κατακτητές του νησιού που προκειμένου να προκαλέσουν το θρησκευτικό συναίσθημα τον κατοίκων, προτιμούσαν να τυφλώνουν, αντί να καταστρέφουν τις εικόνες τους.

Συνεχίζοντας το ταξίδι μας μέσα στη πολύχρωμη χλωρίδα της ενδοχώρας, φθάνουμε στο χωριό Αρνίθα, όπου βρίσκεται η μονή του Αγίου Φιλήμονα. Είναι ένα μεταβυζαντινό μοναστήρι «Δωδεκανησιακού τύπου», κτισμένο πάνω σε παλαιότερο βυζαντινό, όπου παλαιότερα βρισκόταν αρχαίος ναός του Απόλλωνα. Με πολλά αρχιτεκτονικά μέλη και μαρμάρινα κιονόκρανα να σώζονται. Γιορτάζει στις 21 Ιουλίου και το πανηγύρι γίνεται την παραμονή 20 Ιουλίου το βράδυ. Διασχίζοντας ένα απότομο και ανηφορικό δρομάκι νότια της Αρνίθας,, φθάνουμε στο ύψωμα «Γαρούφα». Εκεί υπάρχει ένα αξιόλογο εξωκλήσι, ενός μοναδικού Αγίου, του Αγίου Νίκων «του μετανοείτε». Η περιοχή διαθέτει καταπληκτική θέα προς τον Όρμο της Απολακκιάς, το Φράγμα της Απολακκιάς και την ενδοχώρα. Κατηφορίζοντας ένα χωματόδρομο στην απότομη νότια πλαγιά του υψώματος «Γαρούφα», στους πρόποδες του λόφου μέσα σ’ ένα άλσος από κυπαρίσσια, στη θέση «Kατακαλών», βρίσκονται οι Άγιοι «Θεόδωροι». Ένα αξιόλογο και από φυσικού κάλους και αρχαιολογικής πλευράς εξωκλήσι του 13ου αιώνα, με αξιόλογες τοιχογραφίες. Στο περίβολο του εξωκλησιού, γίνεται πανηγύρι τη Δευτέρα μετά το Πάσχα κατά τη διάρκεια της ημέρας.

Από την Αρνίθα κατευθυνόμαστε βόρια και μετά από μια διαδρομή μέσα από ένα δάσος κωνοφόρων φθάνουμε στο χωριό Ίστριος. Στην Ίστριο συναντάμε δύο θρησκευτικά μνημεία και τα δύο αφιερωμένα στον Άγιο Μερκτούριο. Το ένα είναι η εκκλησία του χωριού και το άλλο ένα εκκλησάκι του 17ου αιώνα που είναι και νεκροταφείο του χωριού. Γιοτάζουν στις 16 Αυγούστου και το πανηγύρι γίνεται τη παραμονή 15 Αυγούστου στη πλατεία του χωριού.

Ανηφορίζοντας και σε υψόμετρο 320 μέτρων φθάνουμε στο χωριό Προφύλια. Στη πλατεία του χωριού συναντάμε το εκκλησάκι του Αγίου Γεωργίου του 16ου αιώνα, με αξιόλογη αγιογράφηση λαϊκής τέχνης. Σε μια δε απ’ αυτές απεικονίζει τη Παναγία να γνέθει μαλλί και να νανουρίζει το Χρηστό στη κούνια. Στα νότια της Προφύλια μέσα σε ένα δάσος κωνοφόρων βρίσκεται το εκκλησάκι του Αγίου. Ιωάννη του Πρόδρομου «Μύρανος» που γιορτάζει στις 29 Αυγούστου και τη παραμονή 28 Αυγούστου το βράδυ γίνεται πανηγύρι.

Επιστρέφοντας στη κεντρική οδό και κατευθυνόμενοι ανατολικά, συναντάμε το εξωκλήσι της Παναγίας «Γαλατουσας». Μια σπάνια εικόνα του 14ου αιώνα που φυλάγεται για ασφάλεια στην εκκλησία του χωριού Βάτι. Η εικόνα αυτή παρουσιάζει την Παναγία να προτάσσει το στήθος της για να θηλάσει το Χριστό. Στη πλατεία του χωριού γίνεται και πανηγύρι στις 15 Αυγούστου που γιορτάζει η Παναγία. Στα νότια του Βατίου, ακλουθώντας ένα χωματόδρομο φθάνουμε σ’ ένα ύψωμα όπου βρίσκεται το εξωκλήσι του Αρχάγγελου Μιχαήλ του «Παραλιμνιότη» που είναι Δωδεκανησιακού τύπου κτισμένο πάνω σε παλαιότερο βυζαντινό. Το τοπίο εκτός από την ηρεμία, διαθέτει και μια πανοραμική θέα προς την ενδοχώρα. Προς τιμή του γίνετε πανηγύρι το πρώτο Σάββατο του Σεπτεμβρίου. Ανατολικά του Βατίου, ανάμεσα σε αιωνόβιους ελαιώνες με γιγάντιους κορμούς που οι χαρακιές των αιώνων κάνουν την όψη τους να φαίνεται μυθική και κάτω από ένα χαρακτηριστικό ανεμόμυλο, βρίσκεται το εξωκλήσι του Αγίου Γεωργίου. Κτισμένο το 14ο αιώνα με αξιόλογες τοιχογραφίες λαϊκής τέχνης. Δίπλα από το εξωκλήσι σε ξεχωριστό περίβολο, βρίσκεται το νεκροταφείο του χωριού.

Συνεχίζοντας τη πορεία μας ανατολικά, φθάνουμε πάλι στο κέντρο του Δήμου Νότιας Ρόδου, στο χωριό Γεννάδι.

Έτσι ολοκληρώσαμε το ταξίδι μας, σ’ ένα τόπο με έντονο θρησκευτικό συναίσθημα των κατοίκων του από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα που διαμόρφωσε το χαρακτήρα τους, καθόρισε την ηθική τους και έβαλε φραγμούς στους λογισμούς και στα πάθη τους.
Ένας τόπος που η γη του είναι φτωχή για να κάνει τον άνθρωπο σκλάβο της, ο ουρανός όμως απέραντος, για να διαβάζει μέσα σ’ αυτόν την απεραντοσύνη.

(Κείμενα του Βλάση Φακιόλη)


Η Δημοτική Ενότητα Νότιας Ρόδου αποτελεί την πλέον αναπτυσσόμενη τουριστική αγορά του νησιού της Ρόδου: Συνδυάζει μοναδικούς φυσικούς και πλούσιους πολιτιστικούς πόρους, προσφέροντας ένα τουριστικό προϊόν έντονα διαφοροποιημένο από το μαζικό προϊόν του υπόλοιπου νησιού, αλλά ταυτόχρονα ικανό να εκμεταλλεύεται τη δύναμη που προσφέρει το brand name «Rhodes» στη διεθνή τουριστική αγορά.

Σήμερα, το δυναμικό της Νότιας Ρόδου σε ξενοδοχειακές κλίνες ανέρχεται σε 3,411 μέγεθος που αντιπροσωπεύει το 4,9% των κλινών σε ολόκληρο το νησί, γεγονός που αποδεικνύει τις τεράστιες δυνατότητες περαιτέρω ανάπτυξης. Από αυτές το 75% ανήκουν στην κατηγορία 4*, ενώ στο σύνολο του νησιού το αντίστοιχο ποσοστό είναι 46%.

Ταυτόχρονα, στη Νότια Ρόδο λειτουργούν επιχειρήσεις ενοικιαζόμενων δωματίων τόσο εντός όσο και εκτός των οικισμών.

Επιπρόσθετα, τα παρακάτω δεδομένα αποδεικνύουν ότι η Νότια Ρόδος παρουσιάζει μια ιδιαίτερα χαμηλή τουριστική πυκνότητα, και συνεπώς μεγάλα περιθώρια περαιτέρω ανάπτυξης:


Ξενοδοχειακές κλίνες ανά τετραγωνικό χιλιομ. Έκτασης
Νότια Ρόδος 9,0 – Σύνολο Νήσου Ρόδου 50,1

Ξενοδοχειακές κλίνες ανά τετραγωνικό χιλιομ. αμμώδους παραλίας
Νότια Ρόδος 74,2 – Σύνολο Νήσου Ρόδου 579,0

Τέλος, η Δημοτική Ενότητα Νότιας Ρόδου έχει προβεί στη δημιουργία οικολογικών μονοπατιών από τις τουριστικά ανεπτυγμένες περιοχές προς αξιόλογα μνημεία και οικισμούς της ενδοχώρας καθώς και προς τις ζώνες NATURA και τις περιοχές ιδιαίτερου οικολογικού ενδιαφέροντος και αισθητικής αξίας.